linkipytania i odpowiedziarchiwumkontakt
  o fundacji      aktualno¶ci      partnerzy      sponsorzy      współpraca      tematy endokrynologiczne      dla lekarzy   

Osteoporoza

Z terminem tym spotykamy się ostatnio do¶ć często. Większo¶ci kobiet osteoporoza kojarzy się z menopauz±. Młode dziewczęta s±dz±, że ich to w ogóle nie dotyczy- a niestety jest inaczej. Osteoporoza może wyst±pić w każdym wieku i u dzieci, młodzieży i dorosłych jako nieprawidłowo¶ć. Po menopauzie za¶ znacznie zwiększa się zagrożenie osteoporoz± i to tzw. fizjologiczne, o ile nie leczymy się hormonalnie.

Co to jest osteoporoza?

Jest to uogólniona choroba szkieletu człowieka polegaj±ca na zmniejszeniu masy kostnej i upo¶ledzeniu struktury (mikroarchitektury) tkanki kostnej i zmniejszeniu gęsto¶ci mineralnej ko¶ci - prowadz±cej do wyst±pienia podatno¶ci na złamania i łamliwo¶ci ko¶ci.

Fizjologia układu kostnego

Podczas życia człowieka stale występuj± procesy przebudowy ko¶ci: tworzenia się ko¶ci i niszczenia tkanki kostnej. Te dwa procesy występuj± równolegle w różnych proporcjach w zależno¶ci od wieku i wpływu szeregu substancji wydzielanych w organizmie: hormonów, enzymów, czynników wzrostu oraz od dostarczania i przyswajania składników mineralnych: wapnia, fosforu oraz witaminy D3 z pożywienia.
Na procesy ko¶ciotwórcze i ko¶ciogubne maj± wpływ hormony wydzielane przez:

przysadkę mózgow±:

  • hormon wzrostu (GH)
  • hormony gonadotropowe (FSH, LH)- pobudzaj± jajniki do wydzielania estrogenów i progesteronu- przez to zapobiegaj±c osteoporozie
  • hormon tyreotropowy (TSH) - pobudza tarczyce do wydzielania hormonów tarczycy (T3, T4)
  • hormon kortykotropowy - pobudza korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu, który w nadmiarze powoduje osteoporozę

tarczycy:

  • trójjodotyronina T3
  • tyroksyna T4
  • kalcytonina - hamuje resorpcję ko¶ci - zapobiega osteoporozie

przytarczyc:

  • parahormon (PTH) - stymuluje powstawanie czynnika wzrostu (IGF-I) w ko¶ciach- zapobiega osteoporozie, w nadczynno¶ci hamuje IGF - zwiększa osteoporozę

nadnerczy:

  • glikokortykoidy (kortyzol) - hamuje syntezę IGF, w nadmiarze zwiększa osteoporozę
  • androgeny (DHEA, DHEAS)- zapobiegaj± osteoporozie

gonad:

  • z jajników - estrogeny, progesteron, testosteron(niewielkie ilo¶ci) zwiększaj± gęsto¶ć ko¶ci - zapobiegaj± osteoporozie
  • z j±der - testosteron, estrogeny(niewielkie ilo¶ci) - zwiększaj± gęsto¶ć ko¶ci - zapobiegaj± osteoporozie

Wszystkie te hormony działaj± korzystnie, je¶li wydzielane s± w odpowiednich proporcjach - prawidłowo, fizjologicznie. Szkodliwy jest zarówno nadmiar jak i niedobór. Osteoporozę wywołuje i potęguje:

  • niedobór hormonu wzrostu z przysadki
  • nadczynno¶ć przysadki w zakresie wydzielania ACTH, FSH, PRL, TSH, ale również niedoczynno¶ć czy brak wydzielania GH, LH, FSH, TSH
  • niedobór kalcytoniny z tarczycy
  • nadmiar T3, T4
  • niedobór estrogenów, progesteronu, androgenów

Oczywi¶cie przyczyny te powinny być diagnozowane przez specjalistę endokrynologa, aby wdrożyć odpowiednie leczenie osteoporozy. Je¶li przy osteoporozie z powodu zaburzeń hormonalnych np. niedobory estrogenów w menopauzie będzie się podawało tylko preparaty wapnia i witaminy D3- bez suplementacji hormonalnej - nie usunie się przyczyny i leczenie nie będzie skuteczne, nie będzie to też zapobiegało innym schorzeniom współistniej±cym przy osteoporozie.

Osteoporoza a wiek i hormony

U dzieci głównym czynnikiem stymuluj±cym wzrost ko¶ci jest hormon wzrostu. Po osi±gnięciu dojrzało¶ci płciowej głównym czynnikiem stymuluj±cym przybytek masy kostnej s± hormony płciowe - u kobiet estrogeny, progesteron, u mężczyzn- androgeny ( testosteron)

Dzieciństwo

Od urodzenia wraz z ro¶nieciem dziecka przybywa masy kostnej. Pod wpływem synergistycznego działania hormonu wzrostu, hormonów tarczycy i przytarczyc - ko¶ci rosn± na długo¶ć.

Okres młodzieńczy

Wzrost ko¶ci obserwuje się u dziewcz±t do 14-16 roku życia, u chłopców do 18-20 roku życia. Szczytow± masę kostn± dziewczęta osi±gaj± około 20 roku życia, chłopcy około 25.

Okres między 20-30 rokiem życia

W tym okresie przybywa masy kostnej w postaci zwiększenia gęsto¶ci mineralnej - ko¶ci masywniej±. Masa kostna u mężczyzn jest około 20% większa niż u kobiet.

Po 30-40 roku życia

Następuje stopniowa utrata masy kostnej u kobiet po 30 roku życia, obserwuje się zmniejszenie masy kostnej o około 0,3-1% rocznie, podczas gdy po menopauzie o 2-3% rocznie i st±d po menopauzie występuje osteoporoza i usposobienie do złamań ko¶ci.
U około 42% kobiet po menopauzie występuj± złamania ko¶ci niew±tpliwie jako skutek gwałtownego obniżenia się poziomu estrogenów zwi±zanego z zakończeniem czynno¶ci hormonalnej jajników.

Czynniki wywołuj±ce osteoporozę

zaburzenia hormonalne:

  • niedoczynno¶ć podwzgórza i przysadki
  • niedoczynno¶ć jajników
  • zespół przedwczesnego wyga¶nięcia czynno¶ci jajników
  • po menopauzie
  • nadczynno¶ć tarczycy
  • nadczynno¶ć nadnerczy
  • nadczynno¶ć przytarczyc

uwarunkowane genetycznie:

  • wrodzona łamliwo¶ć ko¶ci
  • wrodzony defekt wchłaniania - nie przyswajania wapnia i witaminy D3
  • nieprawidłowe odżywianie się - drastyczne diety odchudzaj±ce, niewystarczaj±ca podaż wapnia i wit. D3
  • brak ruchu w przewlekłych chorobach przebiegaj±cych z unieruchomieniem
  • nadmierny wysiłek fizyczny
  • choroby nerek- upo¶ledzenie wchłaniania wapnia

Alkohol, papierosy, kawa, długotrwałe unieruchomienie działaj± niekorzystnie na ko¶ci.

Pytania

Czy wszystkie kobiety po menopauzie s± narażone na osteoporozę?

Tak wszystkie, ale w różnym stopniu. Najbardziej podatne na osteoporozę s± kobiety szczupłe, o drobnej budowie ko¶ci. Mniej s± narażone kobiety „przy ko¶ci”, ponieważ maj± mniej tkanki tłuszczowej. W tkance tłuszczowej powstaje jeden z estrogenów – estron – nawet po menopauzie. St±d u kobiet otyłych po menopauzie osteoporoza przebiega wolniej. Z kolei nie chciałabym, aby odnie¶li Państwo wrażenie, że duża ilo¶ć tkanki tłuszczowej u kobiet jest bardzo pożyteczna i należy mieć nadwagę. Otóż nic bardziej mylnego, produkowany przez tkankę tłuszczow± estron jest bardzo szkodliwy pod k±tem onkologicznym- wywołuje proliferacje komórek hormonozależnych ( sprzyja wyst±pieniu np. raka piersi). Dlatego też jak we wszystkim, należy zachować zdrowy umiar, również w podej¶ciu do kształtowania naszej sylwetki.

Dlaczego odchudzanie się sprzyja osteoporozie?

Pozbywanie się nadwagi w sposób rozs±dny jest pożyteczne. Ale gwałtowne lub długotrwałe odchudzanie z restrykcyjnymi dietami pozbawia dostarczania mikroelementów, wapnia, witamin w tym witaminy D3. Całkowite wyeliminowanie tłuszczy i mięsa jest szkodliwe, bo s± one substratem do wytwarzania hormonów płciowych (sterydowych syntetyzowanych wła¶nie z tłuszczy zwierzęcych).

Dlaczego intensywny wysiłek fizyczny przyczynia się do rozwoju osteoporozy?

Zbyt intensywny wysiłek fizyczny u kobiet (n.p. w sporcie wyczynowym) powoduje zaburzenia miesi±czkowania, czasem całkowity brak miesi±czek (spadek lub brak estrogenów). Ponadto negatywnie wpływa na wydzielanie hormonu wzrostu. W konsekwencji zahamowuje syntezę czynników wzrostu ko¶ci, podczas gdy umiarkowany wysiłek fizyczny działa korzystnie- stymuluj±co.

Badania potwierdzaj±ce osteoporozę:

densytometria, badanie ultrasonograficzne, badania rentgenowskie (RTG), rezonans magnetyczny

Najbardziej przydatnym badaniem okre¶laj±cym stopień zaawansowania osteoporozy jest badanie densytometryczne kręgosłupa i szyjki ko¶ci udowej. Ocenianie stopnia osteoporozy w ko¶ci piętowej czy ko¶ci przedramienia - jest niewystarczaj±ce. Osteoporoza występuje w rożnych miejscach w różnym stopniu. Jak wiemy kobiet czę¶ciej maj± problemy z kręgosłupem niż np. złamaniem pięty. Nie należy też traktować oceny densytometrycznej szyjki ko¶ci udowej jako badania koniecznego tylko u osób starszych. Coraz czę¶ciej zdarza się osteoporoza ko¶ci szyjki udowej również u młodych kobiet.

Uwaga!

  • badanie densytometryczne przy istnieniu zmian zwyrodnieniowych (np. kręgosłupa) wykaże znacznie wyższy wynik, który może być np. w normie pomimo już istniej±cej osteoporozy. Będzie to na skutek "nadmiaru" ko¶ci w guzkach, wyro¶lach zwyrodnieniowych.
  • je¶li zdjęcie RTG (wykonane z innych wskazań) wykaże osteoporozę - to jest już ona w stopniu zaawansowanym - ok. 45% ubytku masy kostnej.

Dla diagnostyki i leczenia osteoporozy niezbędne jest obok densytometrii i badań hormonalnych wykonanie badania gospodarki mineralnej i czynno¶ci nerek (oznaczenie wapnia, magnezu, fosforanów, fosfatazy zasadowej we krwi oraz wydalania wapnia w moczu dobowym).

Leczenie osteoporozy u kobiet

Skoro głównym czynnikiem powoduj±cym osteoporozę jest obniżenie poziomu hormonów - należy ten niedobór uzupełnić proporcjonalnie do deficytu (obok innych preparatów i działań zwiększaj±cych uwapnienie ko¶ci)

  • Leczenie hormonalne - HTZ
    • estrogeny, progestageny u kobiet miesi±czkuj±cych
    • estrogeny, progestageny u kobiet po menopauzie
    • kalcytonina - działaj±ca również przeciwbólowo - stosowana zawsze po wcze¶niejszym HTZ
  • Preparaty wapnia i wit. D3
  • Preparaty niehormonalne - bifosfoniany "wprowadzaj±ce" wapń do ko¶ci, niezależnie od hormonów
  • Zdrowe, prawidłowe odżywianie się zawieraj±ce wszystkie składniki w odpowiednich proporcjach

W razie współistnienia kamicy nerkowej lub zaćmy - czyli odkładania się złogów wapiennych, nie wolno podawać wapnia i witaminy D3- gdyż będziemy stymulować odkładanie się złogów wapiennych w niewła¶ciwych miejscach. Należy w takich przypadkach przeprowadzić diagnostykę w kierunku nadczynno¶ci przytarczyc- a leczenie prowadzić pod kierunkiem specjalisty internisty- endokrynologa.

Profilaktyka osteoporozy u kobiet

Najlepsz± profilaktyk± jest niedopuszczenie do zadziałania czynników j± wywołuj±cych lub przyspieszaj±cych jej rozwój. U kobiet najpotężniejszym czynnikiem chroni±cym przed osteoporoz± s± hormony płciowe- estrogeny i progesteron wydzielane przez jajniki. Hormony te "wprowadzaj±" wapń do ko¶ci, pobudzaj± komórki ko¶ciotwórcze do odbudowy tkanki kostnej, zwiększaj± ukrwienie m.in. ko¶ci. Toteż należy zapobiegać zaburzeniom hormonalnym zwi±zanym z niedomog± estrogenn±, progesteronow±. U kobiet miesi±czkuj±cych należy uzupełniać niedobory hormonalne, u kobiet po menopauzie podawać pełn± hormonaln± terapie zastępcz±.

Prawidłowe odżywianie się powinno zawierać odpowiednie ilo¶ci białka, tłuszczy oraz wapnia, fosforu, magnezu, aby dostarczyć materiały budulcowe dla ko¶ci oraz dla wytwarzania hormonów sterydowych.

Ruch, pobyt na ¶wieżym powietrzu, umiarkowane nasłonecznienie jest niezbędne przez całe życie. Obserwacje kliniczne potwierdziły, że unieruchomienie (np. chorych leż±cych przez dłuższy czas) powoduje przyspieszenie osteoporozy – w takich okoliczno¶ciach należy podawać dodatkowe ilo¶ci wapnia i witaminy D3.

Kto i kiedy jest zagrożony osteoporoz±? Jakie objawy powinny zwracać uwagę w różnych okresach życia?

W dzieciństwie - należy zwrócić uwagę na:

  • nadmierne chudnięcie lub brak prawidłowego przybierania na wadze u dzieci niejadków, opóĽnienie wzrostu, nieproporcjonalny kształt sylwetki, wypukło¶ci klatki piersiowej z powodu zgrubień na zebrach, za duża głowa ze zbyt wypukłym czołem.
  • pojawienie się wad postawy ?skrzywień kręgosłupa, wystaj±cych łopatek oraz złamań ko¶ci
    Przy wykryciu wad postawy nie należy ograniczyć się tylko do gimnastyki korekcyjnej. Należy również przeprowadzić badania gospodarki mineralnej oraz badania hormonalne (przytarczyc, tarczycy, przysadki). Po ustaleniu diagnozy należy prowadzić wielokierunkowe leczenie pod kierunkiem endokrynologa dziecięcego i rehabilitanta.

W okresie pokwitania

  • nie należy dopuszczać do nadmiernego odchudzania się i rygorystycznych diet eliminacyjnych. Nadmierne odchudzanie i dieta, powoduj± spadek produkcji estrogenów (zaburzenia miesi±czkowania) oraz niedobory wapnia, fosforanów, magnezu i witaminy D3.
  • zachęcać do uprawiania sportu, ale bez nadmiernego przeci±żania organizmu - zarówno brak ruchu i nadmierny wysiłek nasilaj± osteoporozę
  • zwrócić uwagę na garbienie się, szczególnie szybko rosn±cych, szczupłych, wysokich dziewcz±t. W każdym przypadku należy przeprowadzić badania gospodarki mineralnej, densytometrię oraz badania hormonalne cyklu miesi±czkowego. Na ogół s± to dziewczęta z niedomog± hormonaln± i zaburzeniami miesi±czkowania. W przyszło¶ci niedomoga ta będzie się nasilała. Często występuje u nich hiperprolaktynemia, a po menopauzie znacznie silniejsza osteoporoza niż przeciętnie. Samo powszechnie stosowane powiedzenie "nie garb się" nie wystarczy.

W okresie dojrzało¶ci płciowej

Stosować te same obserwacje i postępowanie profilaktyczne jak wyżej wymienione. Ponadto bez względu na brak podejrzanych objawów stosować okresowo, regularnie od 20 roku życia badania profilaktyczne swojego stanu hormonalnego.

W okresie okołomenopauzalnym (kilka lat przed i po menopauzie)

  • stosować wszystkie w/w zasady żywienia oraz zapewnić sobie ruch, uprawiać sporty
  • zwracać uwagę na występowanie zaburzeń miesi±czkowania - po ich wyst±pieniu zgłosić się na przeprowadzenie diagnostyki hormonalnej
  • w razie niedomogi estrogenno-progestagennej prowadzić terapie uzupełniaj±c±, nie czekać na wyst±pienie menopauzy i jej objawów
  • bez objawów niepokoj±cych - prowadzić okresowo badania profilaktyczne
  • po menopauzie prowadzić pełn± terapie HTZ z dodatkow± suplementacj± wapnia i witaminy D3 pod kontrol± endokrynologa-ginekologa
  • zwracać uwagę na bóle ko¶ci i zmniejszenie się wzrostu
    Utrwalone garbienie się u kobiet w okresie okołomenopauzalnym oraz obniżenie się wzrostu jest wynikiem kompresyjnych złamań kręgów z powodu zaawansowanej osteoporozy.

Osteoporoza boli!

Niektórzy uważaj±, że osteoporoza to "cichy złodziej ko¶ci" i jej praktycznym sygnałem s± złamania ko¶ci. Bóle osteoporotyczne występuj± znacznie wcze¶niej niż złamania, często s± przez kobiety uważane za bóle reumatyczne czy przeci±żeniowe. Dlatego warto zwrócić uwagę na bóle ko¶ci w miejscach charakterystycznych:

  • bóle kręgosłupa piersiowego, lędĽwiowego,
  • bóle r±k, palców, łokci
  • bóle kolan i bioder
  • bóle ko¶ci piszczelowych (poniżej kolana) - tu przy zaawansowanej osteoporozie występuj± charakterystyczne ubytki kostne - poprzeczne ostre szczeliny, które można wyczuć na ko¶ci piszczelowej.

Wnioski podsumowuj±ce

Aby unikn±ć osteoporozy u kobiet należy stosować:

  • wła¶ciwe żywienie i zapewnienie ruchu od wczesnego dzieciństwa od póĽnej staro¶ci
  • wczesne wykrywanie i leczenie zaburzeń hormonalnych - od pokwitania do przekwitania
  • poprzez obserwacje własnego organizmu i prowadzenie badań profilaktycznych stanu hormonalnego
  • stosowanie prawidłowej, profilaktycznej terapii hormonalnej pod opiek± specjalisty endokrynologa- ginekologa z odpowiednim uzupełnieniem niedoborów wapnia, magnezu, fosforu, witaminy D3 - zarówno po menopauzie, a w razie potrzeby także w wieku dojrzałym oraz u młodych dziewcz±t.
 Copyright © by Fundacja Profilaktyki Endokrynologicznej im. Jerzego Tetera Created by Agencja interaktywna e-mouse